190. Piyade Alayı, Sakarya Meydan Muharebesi’nin en kritik safhalarından birinde, Çaldağı’nın batı kesiminde verdiği mücadeleyle öne çıkan Türk birliklerinden biridir. 61. Tümen bünyesinde bulunan alay, 30–31 Ağustos 1921’de cephenin yarılma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı bir anda Çaldağı’na sevk edildi ve çok ağır kayıplara rağmen mevzisini savunmayı sürdürdü.
Çaldağı’na Sevk
30 Ağustos 1921’de 1. Süvari Tümeni’nin geri çekilmesiyle 4. ve 3. Gruplar arasında tehlikeli bir açıklık oluştu. Yunan 10. Tümeni bu kesimde ilerlerken, açıklığın hızla büyümesi Türk cephesinin savunma bütünlüğünü tehdit ediyordu.
Bu gelişme üzerine 4. Grup Komutanı Albay Kemalettin Sami Bey, 61. Tümen’den 190. Piyade Alayı’nı Çaldağı’nın batı tepelerine gönderdi. Alayın görevi, batı sırtlarını tutmak ve Yunan kuvvetlerinin bu kesimden ilerleyerek Türk cephesinde bir yarma meydana getirmesini önlemekti.
Çaldağı’nın Batı Sırtlarında Direniş
190. Piyade Alayı, Çaldağı’nın batısındaki Gölçeşmesi (Gülçeşme) Yaylası sırtlarında savunmaya geçti. Karşısında, Çaldağı yönünde ilerleyen Yunan 10. Tümeni bulunuyordu.
Alayın burada gösterdiği direnç, Yunan ilerleyişini yavaşlattı. Çaldağı’nın batı zirvesi bir süre Yunan 28. Piyade Alayı tarafından ele geçirildi. Ancak 190. Piyade Alayı gece yarısına doğru gerçekleştirdiği süngü hücumuyla batı zirvesini yeniden ele geçirdi.
Gece boyunca Yunan taarruzları devam etti. 190. Alay bazı mevzilerinden geri atıldıysa da karşı hücumlarla kaybettiği mevzileri tekrar kazandı. Çaldağı’nın merkez kesimlerinin önemli bir bölümü Yunan birliklerinin eline geçerken, alayın bulunduğu batı kesimindeki mücadele devam etti.
Mevcudu 150 Askere Kadar Düştü
30–31 Ağustos gecesi ve 31 Ağustos sabahı yaşanan çarpışmalar 190. Piyade Alayı’na çok ağır kayıplar verdirdi. Kaynaklarda, alayın mevcudunun birkaç subay ve yaklaşık 150 askere kadar düştüğü belirtilmektedir.
Buna rağmen birlik, Çaldağı batısındaki savunmasını sürdürmeye çalıştı. Yunan 10. Tümeni’nin yoğun topçu desteğiyle yaptığı taarruzlar karşısında 190. Alay’ın direnişi, Türk kuvvetlerinin bölgede yeniden tertiplenebilmesi ve Çaldağı kesimine takviye birliklerin yönlendirilebilmesi için önemli zaman kazandırdı.
190. Alay’ın Sakarya’daki Önemi
190. Piyade Alayı’nın Çaldağı’ndaki mücadelesi, Sakarya Meydan Muharebesi’nin tek başına sonucunu belirleyen bir olay değildir. Ancak alayın, cephenin son derece kritik bir anında Çaldağı’nın batı kesiminde gösterdiği direnç, Yunan ilerleyişinin kısa sürede bir yarma harekâtına dönüşmesini güçleştiren önemli unsurlardan biri olmuştur.
Batı zirvesinin süngü hücumuyla geri alınması, mevzilerin tekrar tekrar el değiştirdiği bir ortamda savunmanın sürdürülmesi ve alayın mevcudu yaklaşık 150 askere kadar düştüğü hâlde mücadeleye devam etmesi, 190. Piyade Alayı’nı Çaldağı Muharebeleri’nin en dikkat çekici birliklerinden biri hâline getirmiştir.
190. Alay’ın Çaldağı’ndaki savunması, Sakarya’da zaferin yalnız büyük birlik hareketleriyle değil, kritik tepeleri ve sırtları son ana kadar tutmaya çalışan alayların direnciyle de şekillendiğini gösteren önemli örneklerden biridir.
Kaynakça
- Sezgin Cebecioğlu, Sakarya Meydan Muharebesi’nde Çaldağı’nın Önemi, Millî Savunma Üniversitesi, 2019.
- Genelkurmay ATASE Arşivi, Çaldağı ve 190. Piyade Alayı’na ilişkin belgeler.
- Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı yayınları.