Bu sayfa SMM veritabanındaki bütün yayımlanmış tarihî olay kayıtlarını içerir. Projenin ana çalışma dönemi olan 23 Ağustos–13 Eylül 1921 Sakarya Meydan Muharebesi için 22 Günlük Kronoloji sayfasını kullanabilirsiniz.
Sakarya Meydan Muharebesi bilgi ağındaki yayımlanmış, kaynaklandırılmış olay kayıtları.
23 Ağustos–13 Eylül 1921: 22 Günlük Kronolojiyi Aç
Ahmet Naci Cihan’ın 45. Alay 7. Bölük Komutanlığına atanması
Ahmet Naci Cihan, 15. Tümen 45. Alay 7. Bölük Komutanlığına atanarak Kavak'taki alay karargâhına ve ardından Çakallı'daki 2. Tabura katıldı.
Ahmet Naci Tınaz – 1921 görev ataması
27 Ocak 1921'de Batı Cephesi Kurmay Başkanı oldu ve Sakarya'nın büyük bölümünde bu görevi yürüttü; 15 Eylül'de 15. Tümen Komutanlığına atandı.
Şerif Yaçağaz – 1921 görev ataması
31 Ocak 1921'de 41. Tümen Komutanı oldu. Kaynak, bu görevle Sakarya Meydan Muharebesi'ne katıldığını açıkça belirtir.
Kâzım Fikri Özalp – 1921 görev ataması
6 Nisan 1921'de Kocaeli Bölge Komutanı ve ardından Mürettep Kolordu Komutanı oldu; Sakarya sırasında 7 Eylül 1921'de 3. Kolordu Komutanlığına atandı.
Hüseyin Nurettin Özsu – 1921 görev ataması
17 Nisan 1921'de 17. Tümen Komutanı oldu; Sakarya döneminde bu görevi yürüttü.
Şükrü Naili Gökberk – 1921 görev ataması
1 Mayıs 1921'de 15. Tümen Komutanı oldu; 17 Eylül 1921'de Ankara Komutanlığına atandı.
Abdurrahman Nafiz Gürman – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de 1. Tümen Komutanı oldu; Sakarya sırasında bu görevi yürüttü.
Halit Karsıalan – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de XII. Grup Komutanlığına getirildi. KAY-0012 bu görevi doğrular.
İsmet İnönü – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de Batı Cephesi komuta görevini üstlendi; 5 Ağustos 1921'de Batı Cephesi Komutanı olarak kaynakta yeniden belirtilir.
İzzettin Çalışlar – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de I. Grup Komutanı oldu; Sakarya sonrasında 15 Eylül 1921'de 1. Kolordu Komutanlığına getirildi.
Kemalettin Sami Gökçe – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de IV. Grup Komutanlığına, 13 Eylül 1921'de 4. Kolordu Komutanlığına atandı.
Mehmet Arif – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de III. Grup Komutanı oldu; Sakarya Muharebesi başlamadan önce 14 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kalemine nakledildi. Bu kronoloji KAY-0049'da 13 Eylül'de Yusuf İzzet Paşa'nın III. Grup Komutanı olarak geçmesiyle uyumludur.
Ethem Servet Boral – 1921 görev ataması
19 Mayıs 1921'de 2. Süvari Tümeni Komutanı oldu; 25 Eylül 1921'de MSB Teftiş Dairesi Başkanlığına geçti.
Mehmet Sabit Noyan – 1921 görev ataması
4 Haziran 1921'de 61. Tümen 190. Alay Komutanlığına getirildi; Sakarya boyunca bu görevdeydi.
Nazmi Solok – 1921 görev ataması
15 Haziran 1921'de 6. Tümen Komutanlığına atandı; Sakarya dönemi komuta kadrosu olarak kaydedildi.
45. Alayın Arslanlı sırtlarında tahkimata başlaması
45. Alay Seydi Ömer köyünün Arslanlı sırtlarında tahkimata başladı.
Ali Kadri Köprülü’nün 11. Tümen 126. Alay Hücum Taburu’na atanması
Ali Kadri cephe gerisi görevini kabul etmeyerek 14 Temmuzda 11. Tümen 126. Alay Hücum Taburu'na tayin edildi ve 16 Temmuzda birliğine katıldı.
Kâzım Sevüktekin – 1921 görev ataması
14 Temmuz 1921'de 8. Tümen Komutanlığına atandı; Sakarya sırasında 8. Tümeni komuta etti.
Mehmet Rüştü Sakarya – 1921 görev ataması
16 Temmuz 1921'de 61. Tümen Komutanlığına atandı; Sakarya'daki başarısı nedeniyle 12 Eylül 1921'de mirliva oldu.
21 Temmuz 1921 Polatlı-Haymana savunma hattı keşif ve haritalama emri
Mustafa Kemal Paşa’nın talebiyle Genelkurmaydan iki kurmay subay Polatlı-Haymana bölgesine gönderildi; savunma hatları ve direnekler belirlendi, 1:100.000 topoğrafik harita çalışmasına girişildi.
22 Temmuz 1921 15. Tümen savunması ve geri çekilişi
15. Tümen işgal ettiği tepeleri savundu; 41. Tümen ve III. Grup karşı taarruzlarıyla eşzamanlı muharebe etti; 56. Alay Fehmi Bey komutasında karşı taarruza geçti.
Yusuf İzzet Met – 1921 görev ataması
23 Temmuz 1921'de Batı Cephesi İhtiyat Grubu ve ardından III. Grup Komutanı oldu. KAY-0049'un 13 Eylül tarihli kaydıyla birlikte kronoloji doğrulanmaktadır.
Sakarya gerisine çekilme sırasında cephane mevcudunun kritik düşüşü
Kaynak, muharebe öncesi 15.692.000 piyade mermisi ve 34.789 top mühimmatına karşılık Sakarya gerisine çekilindiğinde 3.186.000 piyade mermisi ve 5.400 topçu mühimmatı kaldığını bildirir.
Ömer Lütfü Argeşo – 1921 görev ataması
26 Temmuz 1921'de 18. Tümen Komutanlığına atandı; Sakarya dönemi komuta kadrosu olarak kaydedildi.
15. Tümenin Sakarya savunma hattına ileri hareketi
15. Tümen, düşmanın Sakarya taarruzunu karşılamak üzere Polatlı bölgesindeki ordugâhlardan ileri harekâta geçti.
Sakarya yaralılarının Haymana-Polatlı-Malıköy-Ankara tahliye düzeni
Sakarya yaralıları Haymana-Polatlı-Malıköy-Ankara hattı üzerinden geriye sevk edildi; KAY-0094 Malıköy'den Ankara'ya yaralı trenini Halide Edip anlatısıyla ayrıntılandırır.
1-31 Ağustos 1921 personel bütünleme sevkiyatı
Müdafaa-i Milliye ve personel teşkilatı üzerinden 28.816 er temin edildi; firar, hastalık ve başka kayıplardan sonra çeşitli cephe ve kurumlara sevk edilen toplam 22.585 er kaydedildi.
İbrahim Refet Bele – 1921 görev ataması
5 Ağustos 1921'de Millî Savunma Bakanlığı görevini ek görev olarak üstlendi; Sakarya sırasında hükümet/askerî idare kademesindeydi.
Mustafa Kemal Atatürk – 1921 görev ataması
5 Ağustos 1921'de TBMM Hükümeti Orduları Başkomutanı oldu ve Sakarya savunmasını başkomutan olarak yönetti; 19 Eylül 1921'de mareşalliğe yükseltildi.
Halit Akmansu – 1921 görev ataması
6 Ağustos 1921'de 3. Kafkas Tümeni Komutanlığına atandı. Aynı kaynak Nazif Kayacık'ın 9 Eylül'de bu göreve atandığını bildirir; görev değişimi bu tarih esas alınarak ilişkilendirildi.
Mehmet Sabri Erçetin – 1921 görev ataması
7 Ağustos 1921'de 4. Tümen Komutanı oldu; Sakarya sırasında bu görevi yürüttü.
Kâzım İnanç – 1921 görev ataması
8 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kalemi Başkanı oldu; Sakarya döneminde Başkomutanlık karargâhında görev yaptı.
Ahmet Derviş – 1921 görev ataması
10 Ağustos 1921'de 7. Tümen Komutanı oldu; Sakarya sırasında bu görevi yürüttü.
Yunan ordusunun Sakarya lojistik eksenlerinin kurulması
Kuzeyde Sivrihisar-Sazılar, güneyde Emirdağ eksenlerinden ikmal planlandı; kaynak 840 kamyonluk nakliye gücü ve Aydın-Denizli bölgesinden getirilen yaklaşık 1.600 deveyi belirtir.
Yunan Sakarya taarruz planının üç kolordulu tertibi
III. Kolordu 3,7,10. tümenlerle Duatepe-Yıldız arasında tespit; I. Kolordu 1,2,12. tümenlerle Türbetepe-Mangal/Demirözü hattında yanıltıcı ana taarruz; II. Kolordu 5,9,13. tümenlerle güneyden derin kuşatma görevi aldı.
Ahmet Fuat Bulca – 1921 görev ataması
11 Ağustos 1921'de 24. Tümen Komutanı oldu; tümen lağvedilince 11. Tümen Komutanlığına geçti.
11. Tümenin Yıldız Dağı savunma tertibi ve arazi incelemesi
Miralay Sıtkı Bey başkanlığında Yıldız ve çevresi incelendi; tümen savunma tertibinde 70., 127. ve 126. Alaylara görevler verildi.
14 Ağustos 1921 Hasan Fehmi’nin Erzurumlu Nafiz-I kazası
Sivil Pilot Hasan Fehmi Malıköy’den keşfe kalktı; Erzurumlu Nafiz-I pilotaj hatası sonucu düşüp parçalandı. İkinci uçak motor arızasıyla mecburi iniş yaptı; görev gerçekleştirilemedi ve iki faal uçak kaldı.
15 Ağustos 1921 Behçet ve Süleyman Sırrı’nın şehadeti
Erzurumlu Nafiz-II keşif dönüşünde 2.000 metrede motor yangını sonrası Beylikköprü civarına düştü; Sivil Pilot Behçet ve Rasıt Yüzbaşı Süleyman Sırrı şehit oldu.
15-23 Ağustos 1921 tek uçakla sekiz keşif sortisi
Malıköy’de konuşlu Tayyare Bölüğü sağlam tek uçakla sekiz keşif yaptı; Sivrihisar güneyi-Bellihisar arasında üç tümenden fazla Yunan kuvvetinin ilerlediği tespit edildi.
16 Ağustos 1921 Depo Kıtaları Müfettişliğinin kurulması
Konya’da tümen yetkisinde Depo Kıtaları Müfettişliği kuruldu; depo alaylarında piyade/makineli tüfek erleri için prensipte altı haftalık eğitim öngörüldü.
5. ve 9. Tümenlerin İnlerkatrancı’ya dört gecelik yürüyüşle ulaşması
2. Gruba bağlı 5. ve 9. Tümenler Akşehir'den İnlerkatrancı'ya yaklaşık 160 km'lik yolu dört gecede kat ederek 17 Ağustos'ta bölgeye ulaştı.
Mustafa Münip Uzsoy – 1921 görev ataması
4 Mayıs 1921'de 61. Tümen Komutan Vekiliydi; 17 Ağustos 1921'de Polatlı Mevki Komutanlığına atandı.
Sıtkı Üke – 1921 görev ataması
19 Ağustos 1921'de 9. Tümen Komutanlığına atandı ve Sakarya başlangıcında bu görevi yürüttü.
15. Tümenin Kokar–Türbe–Perişan hattındaki savunma tertibi
45. Alay Kokar Tepe hattında mevzilendi; 57. Tümen Türbe Tepeyi tuttu; kaynak daha solda Mankal Tepeyi, sağda Perişan Tepeyi gösterir.
Mürettep Kolordu Karargâhının Şeyhler’e intikali ve 1. Tümenin emre alınması
Batı Cephesi 22 sayılı emriyle Mürettep Kolordu Karargâhının 20 Ağustos öğleye kadar Şeyhler civarına gelmesi ve 1. Piyade Tümenini emrine alması düzenlendi.
Ahmet Naci Cihan’ın Tanburoğlu Deresine ileri karakol görevi
Ahmet Naci Cihan 22 Ağustos gecesi saat 01.00'de bölüğüyle Tanburoğlu Deresine gönderildi.
Tanburoğlu Deresi ileri karakol muharebesi
Ahmet Naci Cihan'ın yaklaşık 56 mevcutlu bölüğü, yaklaşık iki Yunan piyade bölüğünün gece ilerleyişini durdurdu; kaynak 5 şehit ve 2 yaralı verir.
23 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan genel taarruzu başladı; Mangal Dağı’ndaki ağır muharebeler sonunda II. Grup gece mevziyi boşaltma kararı aldı.
23 Ağustos 1921 ele geçirilen De Havilland 9’un cepheye getirilmesi
Muğla-Kuşadası civarında ele geçirilen De Havilland 9, Vecihi, Başmakinist Eşref ve Rasıt Hamdi tarafından onarıldı; Ankara üzerinden Malıköy’e getirildi ve “İsmet” adıyla göreve alındı.
Mangal Dağı Muharebesi
23 Ağustos’ta 5. Tümenin savunduğu Mangal Dağı’na 1. Yunan Tümeni taarruz etti; 24 Ağustos sabahı mevzi kaybedildi, 10 Eylül saat 14.00’te 3. Süvari Tümeni tarafından geri alındı.
24 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Mangal Dağı Yunan kontrolüne geçti; Beylikköprü kesimindeki Yunan teşebbüsü sınırlı kaldı.
24 Ağustos 1921 Beştepeler-Beylikköprü hücum tertibi
11. Tümen emrindeki 48. Alay, 70. Alay unsurları, 126. ve 127. Alay taburları, 11. Tümen ve 57. Tümen Hücum Taburları Beştepeler istikametinde yürüyüşe geçirildi.
Beylikköprü Muharebeleri
Beylikköprü-Beştepeler muharebesi ve ağır kayıplar
57. Tümen Hücum Taburu ve 48. Alay unsurları tepe hücumlarına katıldı; kaynak yaralıların çok ve 57. Tümen kayıplarının ağır olduğunu belirtir.
Mangal Dağı’nın Düşmesi Hakkında Soruşturma
Mangal Dağı'nın kaybından sonra Batı Cephesi ve Başkomutanlık sorumluluğun belirlenmesini istedi; Mehmet Kenan Bey kısa süreli görevden el çektirildi, tahliyenin emirle gerçekleştiği anlaşılınca ilk değerlendirmeden dönüldü.
25 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Türbe Tepe gün içinde el değiştirdi; Türk karşı taarruzuyla yeniden alındı.
Mürettep Kolordu Karargâhının Duatepe doğusuna gelmesi
Mürettep Kolordu Karargâhı 25 Ağustos'ta Duatepe'nin doğusuna geldi; Ankara Çayı'ndan Porsuk Çayı kuzeyine uzanan Sakarya kesiminde Yunan geçiş teşebbüslerini önleme görevi yürüttü.
Türbe Tepe ve Gedikli Muharebeleri
gedikli-muharebeleri/" data-smm-record-id="OLY-000004">Türbe Tepe ve Gedikli muharebeleri.
26 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan yarma ve kuşatma hedefi Türk direnci karşısında gerçekleşmedi.
26 Ağustos 1921 Soğucalı sırtları muharebesi ve Ahmet Naci Cihan’ın yaralanması
45. Alay 2. Tabur Soğucalı doğu sırtlarında Yunan taarruzuna direndi; Ahmet Naci Cihan sağ kalça ve sol kolundan yaralandı.
26 Ağustos 1921 Vecihi-Hasan Basri keşif ve bombardıman görevi
Sivil Pilot Vecihi ve Rasıt Üsteğmen Hasan Basri keşif yaptı ve önemli hedefleri bombaladı; hava keşifleri Yunan kuvvetlerinin tertibini belirlemeye devam etti.
Başkomutanın “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” direktifini vermesi
26 Ağustos 1921'deki ağır muharebeler ve geri çekilmelerin ardından Başkomutan Mustafa Kemal Paşa savunmanın tek bir çizgiye değil bütün yurt sathına dayandırılması esasını bütün orduya bildirdi.
Hasan Remzi Fertan’ın Sakarya cephesine dönerek Mahmutlar Kışlasındaki taburuna katılması
Eskişehir önündeki yarasının tedavisi tamamlanan Yüzbaşı Hasan Remzi Fertan, Polatlı üzerinden cepheye dönerek 26 Ağustos 1921'de Mahmutlar Kışlasındaki taburuna katıldı.
11. Tümenin Haymana’ya intikali
11. Tümen, Tarla Bayırı mevziini Mürettep Kolorduya teslim ederek yürüyüşle Haymana'ya intikal etti.
27 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan ordusu yerel mevzi kazanımlarına rağmen Türk cephesini yaramadı.
Ankara için geçici tahliye hazırlığının emredilmesi ve ertelenmesi
Mustafa Kemal Paşa Ankara için Yahşihan-Kayseri yönünde geçici tahliye hazırlığı istedi; cephe yarılmayınca uygulamayı erteledi.
Mustafa Kemal Paşa’nın I. Grup için gece savunma ve karşı taarruz emri
Mustafa Kemal Paşa I. Gruba bütün yedekleriyle 24. Tümenin durumunu düzeltme ve gece baskınlarını süngü karşı taarruzlarıyla karşılama emri verdi.
V. Grup’un Uzunbeyli baskını
V. Grup Uzunbeyli'deki Yunan dağıtım merkezine baskın girişiminde bulundu; sürpriz kaybolunca yaklaşık dört saatlik çatışmanın ardından çekildi.
28 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan taarruzları taktik mevzi kazanımlarına rağmen kesin sonuca ulaşamadı.
28 Ağustos 1921 Vecihi-Hasan Basri iki hava keşfi
Vecihi ve Hasan Basri iki keşif sortisi yaparak Yunan kuvvetlerinin durumunu raporladı.
28 Ağustos 1921 Yüzbaşı Fazıl hava keşfi ve güney kanat yığınağının tespiti
Yüzbaşı Fazıl'ın yaklaşık üç saatlik keşfi Yunan kuvvetlerinin güney kanada kaydığını gösterdi; rapor üzerine 2. ve 3. Gruplardan I. Gruba kuvvet kaydırılması kararlaştırıldı.
29 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Haymana yönündeki baskıya rağmen Yunan ordusu stratejik yarma ve kuşatma hedefine ulaşamadı.
29 Ağustos 1921 Çifte Sivri Tepeler hattının takviyesi
11. Tümen Çifte Sivri Tepeler bölgesine geldi; düşman taarruzunun şiddetlenmesi üzerine 12. Grup bu kesimi takviye etti.
29 Ağustos 1921 Harington’ın Türk karargâhı hakkındaki istihbarat telgrafı
General Harington'ın Londra'ya gönderdiği telgrafta, gizli kaynaktan Türk Batı Ordusu Karargâhının 29 Ağustos'ta bütün cephe boyunca genel ve kesin bir Yunan saldırısı beklediği bilgisinin alındığı aktarılır.
30 Sayılı Cephe Emri ile gruplar arası hat düzenlendi
Batı Cephesi emriyle IV. Grup sol kanadını Soğluca'ya uzatacak, 1. Süvari Tümeni ve gönderilen piyade alayı Sabanca Vadisi'ni kapatacak, III. Grup ile sıkı irtibat kuracaktı.
IV. Grup Çaldağı-Sabanca hattını takviye etti
Kemalettin Sami, 1. Süvari Tümeni ile Mürettep Kolordu'dan piyade unsurlarını Çaldağı-Sabanca açığını kapatmak üzere görevlendirdi.
Yamak-Kara Tepe Muharebesi
yamak-kara-tepe-muharebesi/" data-smm-record-id="OLY-000005">Yamak-Kara Tepe muharebesi.
190. Alay batı zirvesini süngü hücumuyla geri aldı
190. Alay süngü hücumuyla Çaldağı batı zirvesini geri aldı ve Yunan 28. Alayını geri çekilmeye zorladı.
190. Alay Çaldağı batı tepelerine sevk edildi
IV. Grup Komutanı Kemalettin Sami, 61. Tümenden 190. Alayı Çaldağı batı tepelerini savunmak üzere sevk etti.
30 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Muharebe geniş cephede mevzi savaşına döndü; Çal Dağı yönündeki baskı artarken iki taraf da kuvvet kaydırdı.
30 Ağustos 1921 Harington’ın Yunan zafer iddiasına ilişkin Londra telgrafı
KAY-0094'e göre General Harington, Londra'ya Yunan zafer ve Ankara'ya ilerleme iddiasını aktardı; ancak kendi aldığı bilgilerin bunu doğrulamadığını belirtti.
30 Ağustos 1921 İstanbul kaynaklı Trakya Yunan takviye istihbaratı
İstanbul'daki gizli örgütlerden Başkomutanlığa ulaşan haberler Trakya'da Yunan takviye ve seferberlik hazırlıkları bulunduğunu bildiriyordu.
30 Ağustos 1921 Yüzbaşı Fazıl’ın kritik hava keşfi
Yüzbaşı Fazıl erken saatlerde Beylikköprü-Sakarya-Ilıcaçayı-İnlerkatrancı-Büyükgökgöz-Gazlıköy eksenini keşfetti; Yunan kuvvet yığınaklarını bildirdi. Bulgular Haymana yönünün kapatılması kararında kullanıldı.
Asım Gündüz – 1921 görev ataması
16 Ağustos'ta Millî Mücadeleye katıldı; 30 Ağustos 1921'de Batı Cephesi Kurmay Başkanlığına vekâleten atandı ve Sakarya'nın ikinci yarısında bu görevde bulundu.
Çal Dağı Muharebeleri
30 Ağustos-2 Eylül arasında Çal Dağı çevresinde yoğun taarruz ve karşı taarruzlar yaşandı; KAY-0094 31 Ağustos karşı taarruzunu birlik düzeyinde tamamlar.
İsmet Paşa Çaldağı’nın tutulmasını emretti
İsmet Paşa, III. Grup Komutanı Yusuf İzzet Paşa'ya Çaldağı'nın mutlaka tutulmasını; 15. ve 57. Tümenlerden topçu destekli kuvvet gönderilmesini bildirdi.
Yunan 10. Tümeni Çaldağı batısına taarruz etti
Yunan 10. Tümeni 28. ve 30. Alaylarla Çaldağı batısı-Babayakup yönünde taarruza geçti; 1. Süvari Tümeni geri çekildi.
15. ve 24. Tümenler Çaldağı’nda koordineli karşı taarruza geçti
III. Grup raporuna göre 15. Tümenin taarruzu gelişti, 24. Tümen yanaştı; Çaldağı blokunun büyük kısmı geri alındı ve beş önemli tepenin zapt edildiği bildirildi.
190. Alay ağır kayıplar sonrası Karayavşan’a çekildi
190. Alay, ağır zayiat sonrası batı kesimden çekilerek Karayavşan yönünde toplandı; 1. Süvari Tümeniyle birlikte yeniden düzenlenmesi istendi.
190. Alay ağır kayıplarla Gölçeşmesi hattında direndi
190. Alay Gölçeşmesi/Gülçeşme çevresinde gece boyunca süngü muharebeleri yaptı; kaynak sabaha doğru alayın çok ağır kayıp verdiğini bildirir.
31 Ağustos 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yerel geri çekilmelere rağmen Türk genel savunma hattı korundu; Çal Dağı'nın büyük kısmı karşı taarruzla geri alındı, Polatlı/Kartaltepe kesiminde 17. ve 1. Tümen yeni hatlara çekildi.
31 Ağustos 1921 KAY-0094’te aktarılan 9. Yunan Tümeni taarruz itaatsizliği
KAY-0094, 9. Yunan Tümeninin planlanan 31 Ağustos taarruzuna çıkmayı reddettiğini ve olayın Albay Kalineski tarafından bastırıldığını aktarır.
31 Ağustos 1921 Mustafa Kemal’in Refet Bey’e yıpranma savaşı ve ikmal raporu
Mustafa Kemal Paşa, Millî Savunma Bakanı Refet Bey'e savaşın sürekli yıpratma mücadelesine dönüştüğünü ve başarının kesintisiz ikmale bağlı olduğunu bildirdi.
31 Ağustos 1921 Safranbolulu Şükrüye’nin yaralılara yardım etmeye başlaması
KAY-0094, Safranbolulu Şükrüye (Sular)'ın cephane ulaşım kolundan cephe hastanesinde yaralı bakımına katılışını anlatır.
31 Sayılı Cephe Emri Çaldağı savunmasını önceliklendirdi
Batı Cephesi, Çaldağı'nın kesin tutulmasını, 15. Tümen çoğunluğunun bölgeye sevkini ve 57. Tümenin ihtiyatta kullanılmasını emretti.
Duatepe Muharebesi
IV. Grup gece Çaldağı durumunu raporladı
Kemalettin Sami, düşmanın Çaldağı orta/doğu kesimine girdiğini, 1. Süvari Tümeninin Karayavşan'dan Ahırlıkuyu üzerinden sevk edildiğini bildirdi.
Kartal Tepe Muharebesi
31 Ağustos'ta 7. Yunan Tümeni Kartal Tepe'de 17. Tümen siperlerine girdi; 17. ve 1. Tümen Polatlı çevresinde yeni savunma hatlarına çekildi.
1 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Şiddetli muharebelerde Çal, Polatlı ve Haymana kesimleri kritikleşti; Türk hattı ağır kayıplarla da olsa gün sonunda tutuldu.
1 Eylül 1921 Harington’ın savaşın berabere biteceği değerlendirmesi
KAY-0094, General Harington'ın 1 Eylül Londra telgrafında savaşta taraflardan hiçbirinin kesin başarı kazanamadığını ve sonucun berabere biteceğini düşündüğünü aktarır.
1 Eylül 1921 TBMM’nin orduya güven ve selam mesajı
KAY-0094, TBMM'nin 1 Eylül oturumunda orduya güven, şükran, zafer inancı ve selamlarını bildiren önergeyi kabul ettiğini aktarır.
1 Eylül 1921 Türk hava keşifleri ve hava muharebesi
Fazıl-Hamdi keşfi Haymana önlerine Yunan takviyeleri geldiğini belirledi; Vecihi-Basri ikinci sortide Yunan topçusunu bombalayıp bir Yunan uçağıyla çatıştı.
1 Eylül 1921 Yenigün gazetesinin Kayseri’de ilk sayısını yayımlaması
KAY-0094, Ankara'dan taşınan Yenigün gazetesinin 1 Eylül'de Kayseri'deki ilk sayısını yayımladığını aktarır.
32 Sayılı Emir ile Çal Cephesi Komutanlığı kuruldu
Batı Cephesi, Çal Dağı kesimini doğrudan kendi emrinde özel bir komuta altında topladı; Şükrü Naili Gökberk geçici komutan oldu.
Ahmet Naci Cihan’ın Ankara’ya yaralı sevki
Ahmet Naci Cihan, Binbaşı Süleyman ve Behçet Bey ilk tedavinin ardından Çalışlı'daki ağır seyyar hastane üzerinden Ankara'ya ulaştı.
Basrikale Tepe Muharebesi
31 Ağustos/1 Eylül gecesi ve 1 Eylül gündüzü Basrikale çevresinde yoğun Yunan topçu ve piyade baskısı yaşandı; sonuç kronolojisi kaynaklar arasında farklılık gösterir.
Çal Cephesi Yunan taarruzunu 1140 Rakımlı Tepe önünde durdurdu
Şiddetli topçu ateşi sonrası 45. Alay ve 38. Alayın iki taburu geri çekildi; 56. Alayın yan ateşi ve topçu desteğiyle düşman geri atıldı. Cephane durumunun kritik olduğu bildirildi.
Şükrü Naili 1140 Rakımlı Tepe’den Çal Cephesi durumunu bildirdi
Şükrü Naili, 15. ve 24. Tümenlerin gece taarruzlarını, Çardaktepe çevresindeki el değiştirmeleri, ihtiyat yetersizliğini ve ağır kayıpları raporladı.
Şükrü Naili III. Grup çekilmesinin yaratacağı açıklığı raporladı
57. Tümenin kuzeye çekilmesi halinde 15. Tümen soluyla arasında oluşacak boşluğun savunmaya etkisi Batı Cephesi'ne bildirildi.
Yunan 2. Tümeni Çaldağı doğusuna yeniden taarruz etti
Yunan 2. Tümeni Çaldağı doğu kesimine bütün gücüyle taarruz etti; yoğun muharebeye rağmen beklenen ilerlemeyi sağlayamadı.
2 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Çal Dağı Yunan kuvvetlerinin eline geçti; Haymana savunması kırılmadı ve Yunan ileri harekâtı gün sonunda yıpranma nedeniyle durakladı.
2 Eylül 1921 11. Tümen komuta değişikliği
Kaynak, 2 Eylül 1921'de tümen kumandanlığına Miralay Abdürrezzak Bey'in geldiğini kaydeder.
2 Eylül 1921 ABD temsilcisi Hail’in Washington’a Sakarya değerlendirmesi
KAY-0094, Atina'daki ABD temsilcisi Mr. Hail'in Washington'a savaşın Yunanlılardan yana döndüğü ve Ankara'ya birkaç gün içinde ulaşılmasının umulduğu yönünde telgraf çektiğini aktarır.
2 Eylül 1921 Fahrettin Altay’ın Sivrihisar-Eskişehir hattına süvari baskını önerisi
Fahrettin Altay, Yunan 2. Kolordusunun hareketsizliğinden yararlanarak süvari kuvvetleriyle Sivrihisar-Eskişehir destek hattına baskın yapılmasını önerdi; İsmet Paşa uygun görmedi.
2 Eylül 1921 Yunan Başkomutanlık Karargâhının havadan bombalanması
Vecihi ve Hasan Basri keşif sırasında sonradan Papoulas'ın Yunan Başkomutanlık Karargâhı olduğu anlaşılan çadırlı ordugâhı bombaladı.
33 Sayılı Cephe Emri Haymana-Çaldağı hattının sonuna kadar savunulmasını emretti
Batı Cephesi, 2 Eylül'de Haymana'nın son yedekler ve en son fedakârlıkla kesin olarak savunulmasını emretti.
Er Mehmet şehit oldu ve Şehit Mehmet Hattı kuruldu
38. Alay Makinalı Tüfek Bölüğü 1. Takımından olduğu anlaşılan er Mehmet, kolundan ağır yaralı halde Çaldağı eteklerinde şehit oldu. Birliği onu defnetmek için durduğu yerde savunma hattı kurdu ve hatta sonradan 'Şehit Mehmet Hattı' adı verildi.
Halit Karsıalan’a Çal Cephesi komutası verildi
İsmet Paşa XII. Grup Komutanı Halit Karsıalan'a Kadıköy'e giderek 15. ve 24. Tümenleri ve Çal Cephesi Komutanlığını devralmasını emretti; 11. Tümenin de bölgeye gönderilmesi planlandı.
Sabri Bey Çaldağı’nın düşüşünü saatleriyle raporladı
Mülazım-ı evvel Sabri Bey; 17:30'dan itibaren 30., 45., 56. ve 38. Alayların durumunu, 1140 Rakımlı Tepe'nin kaybını ve yeni gece savunma tertibini raporladı.
Yunan birlikleri Çaldağı’nın tamamını ele geçirdi
Yunan 2. ve 10. Tümenlerinin taarruzları sonucunda 1140 Rakımlı Tepe dahil Çaldağı'nın hâkim kesimleri Yunanların eline geçti; 15. ve 24. Tümenler doğuya çekildi.
11. Tümen Kadıköy’e ulaştı ve Çal Cephesi’nde mevzi devraldı
Haymana'dan 07.00'de hareket eden 11. Tümen 13.30'da Kadıköy'e ulaştı ve Çal Cephesi'nde mevzi devralmaya başladı.
3 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
3 Eylül büyük ölçüde yeniden tertiplenme, tahkimat, keşif ve Çal Dağı'na karşı taarruz hazırlıklarıyla geçti.
3 Eylül 1921 Alagöz’de Fevzi Paşa’nın durum değerlendirmesi ve Çal için yeni karar arayışı
Çal Dağı'nın kaybından sonraki kritik gecede Fevzi Paşa, Mustafa Kemal'e Haymana'nın elde olduğunu ve Yunan kuvvetlerinin güçlerinin sonuna geldiği değerlendirmesini iletti.
3 Eylül 1921 Çal Dağı’nın düşüşü üzerine Ankaralı köylünün Ruşen Eşref’e sözleri
Çal Dağı'nın düşüşü Ankara'ya ulaştığında adı verilmeyen yaşlı bir köylü Ruşen Eşref'e, Yunan ordusunun her dağda aynı ölçüde yıpranması halinde Ankara'ya çok az kuvvetle ulaşabileceğini söyledi.
3 Eylül 1921 Kamanlı Hüseyin Çavuş’un ileri gözcü anlatısı ve geride kalan yaralılar
KAY-0094, Kamanlı Hüseyin Çavuş, Urfalı Hüsamettin Onbaşı ve üç erin gece ileri gözcülük sırasında geride kalan yaralılarla ilgili yaşadıklarını aktarır.
3 Eylül 1921 öğle hava keşfinde Yunan lojistik hareketleri ve Beylikköprü’de 10 uçak
Türk hava keşfi Polatlı batısındaki Yunan ulaştırma hareketlerini ve Beylikköprü istasyonu yanında 10 Yunan uçağını tespit etti.
3 Eylül 1921 Yüzbaşı Kemal Tunçil’in yaralanması ve Teğmen Nuri Pamir’in kurtarma anlatısı
KAY-0094, bir Hücum Taburunun geri çekilişi sırasında Makineli Tüfek Bölük Komutanı Yüzbaşı Kemal Tunçil'in ağır yaralandığını ve Teğmen Nuri Pamir tarafından taşınarak kurtarıldığını anlatır.
34 Sayılı Emir Çal Cephesi’ni XII. Gruba bağladı
Çal Cephesi 11. Tümenle takviye edilerek XII. Grup Komutanına bırakıldı; Halit Bey gelene kadar Şükrü Naili'nin komutaya devam etmesi emredildi.
Başkomutanlık delegeleri Çaldağı sonrası savunma hattını incelemekle görevlendirildi
Başkomutanlık delegeleri Çal Dağı sonrası Karayavşan-Haymana savunma hattını ve Çal'ın geri alınma imkânını yerinde inceledi.
Salih Omurtak Çaldağı sonrası savunma inceleme raporunu verdi
Çal Dağı sonrası savunma incelemesinde mahkûm araziye rağmen kuvvetli ihtiyatlar ve karşı taarruzlarla hattın savunulabileceği değerlendirildi.
Yunan karargâhında taarruz hususunda ihtilaf çıktığı
Papoulas'ın İnlerkatrancı karargâhında Albay Gavallias'ın Ankara harekâtının sürdürülmesini sorgulayan mektubu tartışıldı.
4 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan yenilenen taarruzları IV. Grup ve Polatlı kesimlerinde hedeflerine ulaşamadı; Haymana savunması güçlendirildi ve Yunan başkomutanlığı hükümet kararını istemeye başladı.
4 Eylül 1921 Açıksöz gazetesinin Yunan saldırısının kırıldığı yorumu ve Kastamonu’daki halk tepkisi
İsmail Habip Açıksöz'ün 4 Eylül sayısında Yunan saldırısının gücünü kaybettiğini yazdı; gazete Kastamonu'da büyük heyecanla karşılandı.
4 Eylül 1921 Ankara Namazgâh’ta Sakarya yaralılarının cenazeleri
Sakarya'da yaralanıp Ankara hastanelerinde hayatını kaybeden savaşçıların cenazeleri Namazgâh'ta gün içinde birkaç kez kılınan cenaze namazlarından sonra defnediliyordu.
4 Eylül 1921 Haymana savunması için Yusuf İzzet Paşa’nın II. ve III. Grup emri
8. ve 57. Tümen komutanlarının ileri mevzi önerisine karşı Yusuf İzzet Paşa II. ve III. Grup birliklerine Haymana kesimini kesin savunma ve ardışık tahkim emri verdi.
4 Eylül 1921 IV. Grup cephesindeki Yunan taarruzunun Yümkünlü’de durdurulması
3. Yunan Kolordusunun IV. Grup cephesindeki 4 Eylül taarruzu Yümkünlü kesiminde Türk savunması tarafından akşama kadar durduruldu.
4 Eylül 1921 Papoulas’ın 05.30 genel taarruz emri
Papoulas 3. Yunan Kolordusuna Basriköy Tepeleri-Tobak Dağı üzerinden Kargalı-Türkhöyüğü hattına ilerleme; 1. Kolorduya Kadıköy yönünde destek emri verdi.
4 Eylül 1921 Papoulas’ın Gavallias’a yanıtı ve sol kanat kuşatma planı
Papoulas, Gavallias'a yanıtında askerlerin dinlendirilip cephane ile desteklenmesinden sonra 2. ve 3. kolordularla Türk sağ kanadına kuşatma planını inceleyeceğini bildirdi.
4 Eylül 1921 Papoulas’ın Yunan hükümetine kuvvet-ikmal durumu ve harekâtın geleceği raporu
Papoulas hükümete ordunun savaş gücü, subay ve ağır topçu eksikliği, ulaşım-kamyon sorunu ve Ankara harekâtının siyasi risklerini bildirdi; acil karar istedi.
4 Eylül 1921 Polatlı-Basritepe savunması ve Teğmen Ahmet’in süngü hücumu
7. Yunan Tümeni Polatlı ve doğusuna saldırdı; Basritepe'de yoğun topçu ateşi sonrası Teğmen Ahmet'in başlattığı süngü hücumu Yunan piyadesini geri attı.
4 Eylül 1921 Sakarya cephesinde Tahir Bey’in şiirinin askerler arasında yayılması
Batı Cephesi Haber Alma Örgütünde görevli Tahir Bey'e ait bir şiirin genç subaylardan erlere yayılarak Sakarya cephesinde son günlerde yaygın biçimde söylendiği aktarılır.
4 Eylül 1921 Zonguldak istihbaratında Gemlik’e Yunan takviyesi ve süvari sevki planı
Zonguldak gizli haber alma raporu Trakya'dan Gemlik-Bursa bölgesine Yunan takviyesi çıkarıldığını ve ulaştırma güvenliği için ek süvari kuvveti planlandığını bildirdi.
4 Eylül 1921 Zonguldak istihbaratında Yunan yaralı tahliyesi ve iaşe sıkıntısı
Zonguldak istihbaratı Yunan yaralılarının Mudanya-Pire hattında tahliye edildiğini, Bursa'dan 3.500 yaralı geçtiğini ve 1.800 yatak hazırlandığını bildirdi.
4-9 Eylül Çal Dağı-Kadıköy savunması
11. Tümen Çal Dağı-Kadıköy kesiminde ihtiyat ve gözetleme görevlerinde bulundu; 4. Grup cephesindeki yoğun muharebeler kaynakta günlük olarak izlendi.
Yunan 2. Tümeni Ahırlıkuyu yönünde yoklama taarruzu yaptı
Yunan 2. Tümeninden yaklaşık alay kuvveti Çaldağı'ndan Ahırlıkuyu yönünde ilerledi; Türk topçusu tarafından durduruldu.
5 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan genel taarruzu duraksadı; genel hatlar değişmedi.
5 Eylül 1921 Vecihi’nin İzmir uçağıyla keşif ve bombardımanı
Cephe Komutanlığı emriyle Sivil Pilot Vecihi, “İzmir” av uçağıyla keşif yaptı ve tespit ettiği Yunan hatlarını bombaladı.
Yunan 10. ve 9. Tümenleri Şeyhali-Karayavşan hattında taarruz etti
Yunan 10. Tümeni Şeyhali, 9. Tümeni Karayavşan yönünde harekete geçti; IV. Grup karşı taarruzlarla cevap verdi.
37 Sayılı Cephe Emri karşı taarruz hazırlığını düzenledi
Batı Cephesi mevcut hattın tutulmasını, IV. ve XII. Grupların karşı taarruz hazırlığında bulunmasını emretti.
6 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan ordusunda taarruzdan savunmaya geçiş belirtileri görüldü.
6 Eylül 1921 Yüzbaşı Fazıl hava keşfinde Yunan genel çekilişinin kesinleşmemesi
Yüzbaşı Fazıl'ın Malıköy-Polatlı-Eski Polatlı-Bayburt-Sakarya-Kavuncu Köprüsü-Polatlı hattındaki keşfi, Yunan ordusunun kesin olarak geri çekildiği sonucuna varmaya yeterli olmadı.
4. Tümenin Karasüleymanlı güney sırtlarına 7/8 Eylül taarruzu
İzzettin Çalışlar'ın 1923 değerlendirmesine göre 4. Tümen 7/8 Eylül gecesi Karasüleymanlı güney sırtlarında taarruz ederek Yunan kuvvetlerine zayiat verdirdi ve ganimet ele geçirdi.
5. Kafkas Tümeni hücum taburu gece karşı taarruzu yaptı
5. Kafkas Tümeni hücum taburu süngü ve el bombalarıyla Yunan 10. Tümeni unsurlarını Gölçeşmesi kuzeyine itti.
7 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan geri çekilme hazırlığına ilişkin belirtiler arttı.
7-8 Eylül 1921 hava keşifleriyle Yunan geri hareketinin belirtileri
Keşiflerde Beylikköprü ve Kavuncu Köprüsü batısına giden kamyon faaliyetleri, kuvvet azalması ve hastane çadırlarının Alahüseyinoğlu’ndan İnlerkatrancı’ya taşınması görüldü; kademeli çekilme işaretleri kaydedildi.
Kâzım Özalp – 3. Kolordu Komutanlığı
7 Eylül 1921'de 3. Kolordu Komutanlığına atandı.
8 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan geri çekilmesine ilişkin emareler güçlendi; Türk karşı taarruz hazırlığı arttı.
Hava keşfi Çaldağı’ndaki Yunan kuvvetlerinin azaldığını bildirdi
Hava keşfi Çaldağı'ndaki Yunan birliklerinin belirgin biçimde azaldığını ve Sivri-Sarıhalil yönünde hareket görüldüğünü bildirdi.
11. Tümen Çaldağı’na saldırı hazırlığı yaptı
XII. Grup planında 11. Tümenden iki taburun Ahırlıkuyu doğusundan Çaldağı'na taarruz etmesi kararlaştırıldı.
9 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Batı Cephesi 10 Eylül’de başlayacak genel karşı taarruz için hazırlığını tamamladı.
Nazif Kayacık – 1921 görev ataması
31 Ağustos 1921'de Anadolu'ya geçti; 9 Eylül 1921'de 3. Kafkas Tümeni Komutanlığına atandı ve Sakarya'nın son günlerinde bu görevi üstlendi.
10 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Türk ordusu geniş cephede karşı taarruza geçti; önemli arazi kazanımları sağlandı.
10 Eylül 1921 Çal Dağı keşif taarruzu
127. Alay ileri sürüldü; sağında 70. Alaydan bir kuvvet taarruza katıldı ve Çal Dağı önündeki Sivri'ye kadar ilerledi.
10 Eylül 1921 hava keşfi Yunan çekilmesini doğruluyor
Beylikköprü-Sazılar-Kavuncuköprüsü-Yenimehmetli-Polatlı hattındaki keşifte düzensiz ordugâhlar, geri hareket eden unsurlar ve Beylikköprü Hava Meydanında hangar ile 10 uçak görüldü; çekilme kanaati güçlendi.
11. Tümen Çaldağı kuzeydoğu yamacına taarruz etti
11. Tümen taarruz grupları kuzey sırtlarından ilerledi; Yunan 34. Alayı ve topçu ateşiyle ağır kayıp verdi. Bir Türk taburu kuzeydoğudaki bir tepede tutunmayı başardı.
11 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan çekilişi örtme muharebeleri altında sürdü.
11 Eylül 1921 Vecihi’nin çekilme raporu ve Mustafa Kemal ile görüşmesi
Vecihi çekilen Yunan kollarını ve terk edilmiş topları bildirdi. Raporundan yaklaşık 15 dakika sonra Mustafa Kemal Paşa havacılarla bizzat görüşerek vaziyeti doğrudan dinledi.
Yunan birlikleri Çaldağı’ndan genel çekilme emri aldı
Yunan birliklerine Çaldağı'nın tutulması emri verildikten sonra akşam genel çekilme düzeni oluşturuldu; 34. Alay artçı, diğer alaylar çekilme hazırlığı yaptı.
12 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan ordusu Sakarya’nın batısına çekilmeye başladı; Türk birliklerine takip emri verildi.
70. Alay Çaldağı batı sırtlarını ele geçirdi
11. Tümenin 70. Alayı Çaldağı batı sırtlarını aldı; öğleye doğru Türk bayrağı zirveye dikildi.
XII. Grup Çaldağı’nı tamamen geri aldı ve Sivri’ye ilerledi
XII. Grup Çaldağı'nı bütünüyle ele geçirerek Sivri yönüne ilerledi; 11. Tümen gün içinde Sivri'ye ulaştı.
13 Eylül 1921 – Günlük Harekât Özeti
Yunan kuvvetleri Sakarya’nın batısına atıldı; Sakarya Meydan Muharebesi Türk zaferiyle sonuçlandı.
13 Eylül 1921 Yunan ordusunun Sakarya batısına geçişinin hava keşfiyle tespiti
Hava keşifleri Yunan birliklerinin tamamen Sakarya batısına geçtiğini, Sakarya doğu-batısının boşaltıldığını, köyler ve köprülerin yandığını tespit etti.
Çaldağı kesin olarak Türk kontrolüne geçti
Çaldağı Türk kontrolünde kaldı; XII. Grup geri çekilen Yunan artçılarını takip etti. Kaynak Yunan 10. ve 2. Tümenlerinin Tekeköy ve Beşköprü yönlerinden çekildiğini bildirir.
Fahrettin Altay – 5. Süvari Kolordusu Komutanlığı
13 Eylül 1921'de 5. Süvari Kolordusu Komutanlığına atandı.
Kemalettin Sami – 4. Kolordu Komutanlığı
13 Eylül 1921'de 4. Kolordu Komutanlığına atandı.
Selahattin Adil – 2. Kolordu Komutanlığı
13 Eylül 1921'de 2. Kolordu Komutanlığına atandı.
Ahmet Naci Tınaz – 15. Tümen Komutanlığı
15 Eylül 1921'de 15. Tümen Komutanlığına atandı.
İzzettin Çalışlar – 1. Kolordu Komutanlığı
15 Eylül 1921'de 1. Kolordu Komutanlığına atandı.
Ahmet Naci Cihan’ın 15. Tümene dönüşü ve Sakarya sonrası takip
17 Eylül 1921'de taburcu edilen Ahmet Naci Polatlı üzerinden Melik köyündeki 15. Tümene döndü; tümen Yunan kuvvetlerinin takibine katıldı.
Ahmet Zeki Soydemir – 2. Süvari Tümeni Komutanlığı
17 Eylül 1921'de 2. Süvari Tümeni Komutanlığına atandı.
Güzelim Dağı Muharebeleri
Takip harekâtında Güzelim Dağı muharebeleri.
Ahmet Naci Cihan’a 15. Tümen takdirnamesi
15. Tümen Komutanlığınca İzmir Bayraklı'da 45. Alay Yaveri Mülâzım Naci Efendi'ye Millî Mücadele hizmetleri için takdirname verildi.